Επιχειρήσεις και ανθρώπινο δυναμικό: εργασιακό stress, εκφοβισμός και burnout

Κάθε εταιρία και οργανισμός έχουν τις δικές τους νόρμες και κουλτούρες, χωρίς τους ανθρώπους δεν υπάρχει μέλλον

Του Γιώργου Θέου

Στην επένδυση στους ανθρώπινους πόρους και στην αποφυγή και διαχείριση των φαινομένων του εργασιακού στρες, εκφοβισμού και burnout θα πρέπει να επικεντρωθούν οι εταιρίες σήμερα προκειμένου να διαφοροποιηθούν και να δώσουν αναπτυξιακή δυναμική την επόμενη ημέρα.

Από την άλλη πλευρά οι εργαζόμενοι στο σύγχρονο ανταγωνιστικό (και “μη προβλέψιμο” πια) εργασιακό περιβάλλον οφείλουν να αναπτύξουν στρατηγική και μεθοδολογία, προκειμένου  να αντιμετωπίσουν από την πλευρά τους φαινόμενα ώστε να μην βλάψουν την εργασία τους, την οικογένειά τους, το κοινωνικό τους περιβάλλον, την ψυχική και σωματική υγεία τους. Ιδιαίτερα δε σήμερα που η τηλεργασία αλλάζει  τα πάντα στον τρόπο που δουλεύουμε. Αυτό επισημαίνει  στη συζήτησή μας, ο ιδρυτής της MRK Consulting, Ιωάννης Μαρκέτος.

Κύριε Μαρκέτο, τί είναι ο εργασιακός εκφοβισμός και πως μπορεί κάποιος να τον αντιμετωπίσει;

Ο εργασιακός εκφοβισμός είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, το οποίο αν και δεν είναι σημερινό, στις μέρες μας παρουσιάζει μεγάλη έξαρση.  Το πρώτο που θα ήθελα να επισημάνω είναι ότι στον εργασιακό εκφοβισμό οι εργαζόμενοι δεν είναι θύματα κάποιας ενέργειας που κάνει κάποιος άλλος στον χώρο της εργασίας. Στον εργασιακό εκφοβισμό υπάρχει στοχοποίηση που έχει έναν και μόνο σκοπό. Το σκοπό να απομακρυνθεί ή να εκδιωχθεί το άτομο  από την εργασία του.  Στον εργαζόμενο-“στόχο» συνήθως ασκείται μια εξαιρετικής έντασης βίαιη συμπεριφορά ώστε να επιτευχθεί το αποτέλεσμα. Ο μύθος είναι ότι mobbing ή bullying κάνει η διοίκηση προς τους εργαζόμενους ή οι διευθυντές στους υφιστάμενους.  Η αλήθεια είναι πως όλοι κάνουν σε όλους, προϊστάμενοι σε υφισταμένους, ομοιόβαθμα στελέχη ή εργαζόμενοι μεταξύ τους, υφιστάμενοι προς προϊστάμενους, ενώ μια κατηγορία που ασκεί  έντονο bullying είναι οι πελάτες/καταναλωτές, οι ασθενείς σε νοσοκομεία και κλινικές, οι  συνοδοί ασθενών στους εργαζόμενους της πρώτης γραμμής.

 Υπάρχουν και άλλοι μύθοι σχετικά με τον εργασιακό εκφοβισμό;

Μύθοι ίσως όχι, αλλά μη γνώση της πραγματικότητας πιθανά, εργασιακός εκφοβισμός υπάρχει σε όλους τους κλάδους και όχι μόνο στον ιδιωτικό τομέα. Εργασιακός εκφοβισμός υπάρχει στο δημόσιο, στα νοσοκομεία,  στα σχολεία και στα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Οι εταιρίες και οι οργανισμοί είναι το υποσύνολο της κοινωνίας. Οι άνθρωποι όταν προσλαμβάνονται στις εταιρίες και τους οργανισμούς να δουλέψουν δεν αλλάζουν χαρακτήρα. Αντίθετα η εργασία και οι ανάγκες της  (μισθός, εξέλιξη, μπόνους, κοινωνικό στάτους) λειτουργούν ως φίλτρα που απελευθερώνουν τον αληθινό χαρακτήρα του κάθε ένα από εμάς φωτίζοντας τις καλές ή τις κακές πτυχές του.

Επίσης πολλοί πιστεύουν ότι εργασιακός εκφοβισμός είναι όταν κάποιος σου φωνάζει μπροστά σε άλλους, σε μειώνει εσένα και την δουλειά σου και η σεξουαλική παρενόχληση. Ιδιαίτερα των αντρών προς τις γυναίκες. Αυτές όμως είναι οι πιο προβλέψιμες και πιο διαχειρίσιμες μορφές εκφοβισμού.

Πώς διαχειρίζεσαι όμως μια από τις πιο φονικές μορφές εκφοβισμού που είναι «οι ψίθυροι» ή διαφορετικά οι φήμες που κάποιος ξεκινά να βγάζει για εσένα και την δουλειά σου και απλώνεται άμεσα και γρήγορα σε όλα τα επίπεδα του οργανισμού;

Πώς διαχειρίζεσαι όταν αρχίζουν να σε βγάζουν από meetings και ομάδες εργασίας στις οποίες ήσουν μέλος και μάλιστα ενεργό;

Πώς διαχειρίζεσαι να είσαι μόνιμα εφημερία στο νοσοκομείο και On Call Duty;

Ποιες είναι οι συνέπειες του εργασιακού εκφοβισμού;

Για τους εργαζόμενους το πιο αμελητέο είναι να χάσουν κάποιο μπόνους ή προαγωγή. Σύνηθες είναι ότι χάνουν την δουλειά τους , πολλές φορές γιατί φεύγουν οι ίδιοι  .Οι συνέπειες όμως δεν σταματάνε εδώ. Η τοξικότητα από τον χώρο εργασίας μεταφέρεται μέσα στο σπίτι και την οικογένεια του εργαζόμενου με ότι αυτό σημαίνει. Πολλές φορές ό/η σύντροφος δέχονται όλη την ένταση και στοχοποιούνται  με την σειρά τους εκείνοι ή τα παιδιά  τους που είναι και τα πιο αδύναμα. Σε άλλες περιπτώσεις αδιαφορούν ή υποβιβάζουν τις δυσκολίες ή τις αγωνίες των συντρόφων τους πιθανά για την δική τους ανασφάλεια ώστε να μην χαθεί το εισόδημα , στάτους κλπ ή γιατί «έτσι είναι τα πράγματα».

Πολλές φορές ο εργαζόμενος απομονώνεται κοινωνικά είτε γιατί γίνεται κουραστικός στην παρέα του είτε γιατί δεν έχει διάθεση να βγει έξω.

Οι χειρότερες επιπτώσεις όμως είναι στην σωματική και ψυχική του υγεία. Η στεναχώρια, η θλίψη και το λανθασμένο αίσθημα της έλλειψης εμπιστοσύνης  στον εαυτό του οδηγεί σε παραίτηση ζωής και αυτό ο οργανισμός το μετατρέπει σε ασθένειες. Δεν είναι λίγές οι περιπτώσεις που συνάνθρωποί μας λύγισαν και έπαθαν καρδιολογικά προβλήματα, εγκεφαλικά, καρκίνους , αυτοάνοσα.  Άλλοι δε, πάσχουν από κατάθλιψη  και άλλα ψυχικά νοσήματα. Αυτό που μου έχει κάνει προσωπικά εντύπωση είναι το υψηλό ποσοστό εργαζόμενων που διαγνώσκονται με μετατραυματική διαταραχή άγχους. Μια διαταραχή που συναντάμε μετά από βίαια γεγονότα όπως βίαια τροχαία ατυχήματα ή σε περιπτώσεις βετεράνων πολέμου.

Από την άλλη πλευρά οι εταιρίες έχουν απώλειες γιατί αξιόλογα στελέχη είτε φεύγουν , είτε δεν έρχονται από τον ανταγωνισμό, οι εργαζόμενοι αρνούνται να   καταθέσουν τις ιδέες τους τεχνικές και εξειδίκευση είτε γιατί πιστεύουν ότι δεν αξίζει να το κάνουν, είτε γιατί δε θέλουν να δώσουν την ιδέα τους πιστεύοντας ότι θα την οικειοποιηθεί κάποιος άλλος είτε γιατί αναζητούν εργασία στον ανταγωνισμό.  Επίσης είναι πολλές οι περιπτώσεις που οι εταιρίες αυτές δεν μπορούν να προσελκύσουν ικανά στελέχη και εργαζόμενους από τον ανταγωνισμό λόγω της κακής φήμης που έχουν αποκτήσει.  Σήμερα περισσότερο από ποτέ που οι εταιρίες θέλουν να παρουσιάζουν ότι είναι ευαίσθητες σε θέματα εταιρικής κοινωνικής ευθύνης ή ενδιαφέρονται για το λεγόμενο corporate sustainability είναι σημαντικό να  επενδύουν στον άνθρωπο και τον εργαζόμενο γιατί στο τέλος της ημέρας παρά την ανάπτυξη των τεχνολογιών οι άνθρωποι κάνουν την διαφορά .

Μπορεί να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο του εργασιακού εκφοβισμού;

Ο εργασιακός εκφοβισμός εκφοβίζει ως έννοια, ως λέξεις γραμμένες σε ένα χαρτί αλλά και ως αναφορά. ‘Ένας εργαζόμενος μπορεί να επιλέξει να μην μιλήσει, να μην αναφέρει ότι του συμβαίνει προκειμένου να μην στιγματιστεί και σε πολλές περιπτώσεις φοβάται ότι αν το κάνει θα χάσει την δουλειά του . Με άλλα λόγια, αυτός που έχει στοχοποιηθεί για να χάσει την δουλειά του δε κάνει κάτι για να αλλάξει τις δυναμικές στην εργασία του, γιατί φοβάται πως αν το κάνει θα χάσει την δουλειά του.

Οι εταιρίες που θέλουν να  δημιουργήσουν συνθήκες και κανόνες ώστε να μην υπάρχει το φαινόμενο μέσα στον οργανισμό τους, δεν κάνουν κάτι γιατί φοβούνται πως αν κάνουν κάτι θα στιγματιστούν. Σε άλλες περιπτώσεις θεωρούν πως ο εργασιακός εκφοβισμός είναι κάτι στατικό και υποβιβάζουν τις συνέπειές του.

Σε ότι αφορά την αντιμετώπιση και διαχείριση του εργασιακού εκφοβισμού η απάντηση είναι ότι υπάρχει λύση . Στην MRK έχουμε αναπτύξει συγκεκριμένη μεθοδολογία ώστε κάποιος ή κάποια που έχει γίνει στόχος να μπορέσει να αποφύγει και να διαχειριστεί στον χώρο εργασίας του το φαινόμενο του εργασιακού εκφοβισμού. Κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και η μεθοδολογία και στρατηγική που εφαρμόζεται εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά του εργαζόμενου που έχει στοχοποιηθεί.

Πολλές φορές στα σεμινάρια και τις διαλέξεις αναφέρω το εξής που αφορά εξίσου εταιρίες, οργανισμούς, διοικήσεις, στελέχη, εργαζόμενους και πελάτες: o χώρος εργασίας είναι σα τον πλανήτη Γη.  Αν του αφαιρέσεις το οξυγόνο, η ζωή που κατοικεί σε αυτόν θα χαθεί.  Κάθε εταιρία ή οργανισμός έχει τις δικές της νόρμες και κουλτούρες, χωρίς τους ανθρώπους δεν υπάρχει μέλλον.

Κύριε Μαρκέτο, εκτός του Εργασιακού εκφοβισμού εξειδικεύεστε και στην καταπολέμηση του εργασιακού στρες και του burnout

Σωστά, η MRK είναι εξειδικευμένη και στην αντιμετώπιση του εργασιακού στρες και του burnout. Είναι αλήθεια πως και τα δυο αυτά φαινόμενα ενισχύθηκαν επίσης τα τελευταία χρόνια. Η πανδημία όμως τα απογείωσε. Ουσιαστικά η πανδημία αλλοίωσε όλες τις ισορροπίες στη ζωή μας. Σήμερα οι εργαζόμενοι δεν έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τις δυσκολίες των συνθηκών της δουλειάς τους και της επίτευξης των στόχων τους, τις αλλαγές που φέρνει η τεχνολογία αντικαθιστώντας τους ίδιους ή τα νούμερα και τις νέες πωλήσεις που πρέπει να γίνουν, έχουν να αντιμετωπίσουν και το αν θα υπάρχει αύριο ή επιχείρηση που εργάζονται ή ακόμα καi ολόκληρος ο κλάδος που δραστηριοποιούνται. Η τηλεργασία αλλάζει τους κανόνες.

Μα σήμερα η τηλεργασία δεν αποτελεί λύση;

Αποτελεί λύση για την συνέχεια λειτουργίας των επιχειρήσεων και για να μην παγώσει η οικονομία, όμως αυτό δε σημαίνει πως δεν έχει συνέπειες και δεν αυξάνει το εργασιακό στρες. Αν και οι συνέπειες δεν είναι ακόμα μετρήσιμες, από τα δικά μας συμπεράσματα δείχνει πως τόσο εργοδότες όσο και  οι εργαζόμενοι δεν ξέρουν πως να το αντιμετωπίσουν. Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος όταν δουλεύει στον χώρο της εργασίας του έχει έναν κώδικα, έναν τρόπο εργασιακής ζωής.  Ντύνεται το πρωί, πηγαίνει στην δουλειά  του,  κάνει τις συναντήσεις του, μιλάει με την ομάδα του, ρωτάει τον προϊστάμενό του, δίνει οδηγίες στον υφιστάμενό του, λύνει άμεσα κάποια προβλήματα που μπορεί να δημιουργηθούν.  Επίσης στον εργασιακό του χώρο τα συστήματα επικοινωνίας είναι αναβαθμισμένα, το internet έχει μεγάλες ταχύτητες, ο μηχανογράφος θα λύσει το πρόβλημα στον υπολογιστή του άμεσα, αλλά επίσης βλέπει και ότι είναι μέλος μιας ομάδας. Στο σπίτι καλείται να κάνει το ίδιο καλά την δουλειά του από το σαλόνι του, στην καλύτερη των περιπτώσεων με  τα παιδιά του να θέλουν αν δουν τηλεόραση , με την κουζίνα να μυρίζει φαγητό και με τον σύζυγο να δουλεύει στο ίδιο σαλόνι με το ίδιο modem. Πολλές φορές αισθάνεται ότι ο οργανισμός ή η εταιρία απομακρύνεται από αυτόν, ότι δεν αποτελεί μέλος και πιθανά να μην είναι μέρος του σε κάποια αλλαγή.  Οι προϊστάμενοι επίσης δυσκολεύονται να ελέγξουν τους υφισταμένους τους και δεν έχουν μάθει ή εκπαιδευτεί πως να το κάνουν και φοβούνται για τα αποτελέσματα των ομάδων τους.  Σε αρκετές περιπτώσεις η τηλεργασία έχει αυξήσει το εργασιακό στρες

Μας είπατε πως η πανδημία αύξησε και τα φαινόμενα του Burnout, μπορείτε να μας δώσετε κάποια παραδείγματα;

Από την άλλη πλευρά υπάρχουν κλάδοι και ειδικότητες που έχουν επιβαρυνθεί ασύμμετρα και παρουσιάζουν συμπτώματα burnout, όπως  υπάλληλοι σε supermarket, νοσοκόμοι, γιατροί. Το Burnout δυστυχώς έχει και αυτό δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία, σωματική και ψυχική των εργαζομένων και κατά συνέπεια επηρεάζει και τη δουλειά τους. Πραγματικά, οι εργαζόμενοι που έχουν πάθει burnout νιώθουν ότι είναι επαγγελματικό και συναισθηματικό αδιέξοδο.  Εργάζονται απίστευτες ώρες, είτε γιατί το απαιτεί η δουλειά τους ή οι συνθήκες της δουλειάς τους, όπως οι νοσηλευτές και οι γιατροί, με συνεχόμενες υπερωρίες,  εφημερίες και υποστελέχωση νοσοκομείων που δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, περιπτώσεις στελεχών εταιριών που δουλεύουν απίστευτες ώρες για να πετύχουν τους στόχους τους, εργαζόμενοι πρώτης γραμμής σε δημόσιες υπηρεσίες.

 Μπορεί ένας εργαζόμενος ή μια εταιρία να αντιμετωπίσει αυτά τα φαινόμενα και ποιος είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος;

Και σε αυτή την ερώτηση η απάντηση είναι θετική. Σε αρκετές περιπτώσεις το πρόβλημα είναι πως όταν εμφανιστεί δεν το αναγνωρίζουμε άμεσα και σε αρκετές περιπτώσεις δεν το αναφέρουμε σε κανέναν.  Το κάνουμε είτε γιατί δεν μας είναι ξεκάθαρα τα συμπτώματα του burnout ή του εργασιακού στρες  και επίσης δε γνωρίζουμε ότι υπάρχουν λύσεις σε αυτά. Εξειδικευμένες εταιρίες όπως η MRK παρέχει εξειδικευμένες υπηρεσίες στο πώς να ξεπεραστούν τα παραπάνω φαινόμενα ώστε, είτε ο εργαζόμενος, είτε η εταιρία να τα αντιμετωπίσει άμεσα και η εργασία να είναι χώρος εξέλιξης, μετάδοσης ιδεών, ανάδειξης δεξιοτήτων και συνδυασμός προσπάθειάς και αποδοτικότητας.  Κάθε εργαζόμενος είναι μοναδικό και σημαντικό κύτταρο που όταν είναι υγιές βοηθά στην σωστή ανάπτυξη και εξέλιξη του οργανισμού.

Ο Ιωάννης Μαρκέτος είναι κάτοχος MBA και έχει διατελέσει υψηλόβαθμο  στέλεχος σε ελληνικές και πολυεθνικές εταιρίες. Συμμετέχει ως Key note speaker σε ημερίδες και συνέδρια και έχει δημιουργήσει τον κύκλο σεμιναρίων “ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ-τι δεν μας μαθαίνουν στο Πανεπιστήμιο”. ίδρυσε την MRK Consulting το 2017. Κύριο αντικείμενο της εταιρίας αποτελεί είναι η αποφυγή και διαχείριση του εργασιακού εκφοβισμού, του εργασιακού στρες και του burnout.