Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν: “Merci, Monsieur le Président”

Ηγέτης μεγάλου πολιτικού κύρους, εμβέλειας και απήχησης

Η Ευρωπαϊκή Ιδέα δεν είναι αποσπασματική θεωρητική προσέγγιση. Προχώρησε μέσα από συμπληγάδες και σύνορα, υιοθετήθηκε από τις ανάγκες των λαών της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει διαχρονικούς οδηγούς-σκαπανείς, πολιτικούς που αφιέρωσαν την προσπάθειά τους στο όραμα, θυσιάζοντας πολλές φορές την ίδια τους την καριέρα.

Σπουδαίο το παράδειγμα του γάλλου, πρώην πρόεδρου, Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν, φλογερού υποστηρικτή της ενιαίας Ευρώπης, που απεβίωσε πριν λίγες ημέρες. Ο ίδιος ο Ζαν Μονέ τον είχε συγχαρεί το 1977, επειδή “είχε καταλάβει το ουσιώδες”, “ότι δηλαδή η Γαλλία είναι πια υπερβολικά μικρή, ώστε να μπορεί να επιλύει μόνη τα προβλήματά της”.

Με μεγαλοαστική καταγωγή, καθαρό προϊόν της γαλλικής ελίτ, ανήλθε ιεραρχικά -ένα προς ένα- τα δημόσια αξιώματα. Οικονομικός επιθεωρητής, δήμαρχος, βουλευτής, περιφερειάρχης. Διαπρεπής οικονομολόγος, ο νεότερος υπουργός Οικονομικών σε ηλικία 36 ετών, συγκρούστηκε με τους Γκωλικούς για την ιδιωτική οικονομία και τη θέση της στην Ευρώπη και παύθηκε από τον ίδιο τον Ντε Γκωλ.

Η (πολιτική) ζωή τα έφερε έτσι, ώστε να γίνει ο πρώτος Πρόεδρος της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας που δεν άνηκε στον πολιτικό χώρο των Γκωλικών. Η πολιτική του agenda είχε ένα πολιτικό εύρος αναφοράς από το Κέντρο που ήταν η δική του οριοθέτηση, μέχρι τις παρυφές της Δεξιάς. Έτσι κατάφερε το 1974 να εκλεγεί Πρόεδρος με ένα τολμηρό -ακόμη και για σήμερα- φιλελεύθερο σχέδιο οικονομικής διακυβέρνησης με επίκεντρο την κοινωνική αλληλεγγύη, προωθώντας σπουδαίες εκσυγχρονιστικές μεταρρυθμίσεις.

Η επταετία του μεταμόρφωσε τη Γαλλία. Επέτρεψε στους νέους να ψηφίζουν από τα 18 τους, στις γυναίκες να διακόπτουν νόμιμα τυχόν ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, στα ζευγάρια να παίρνουν διαζύγιο κοινή συναινέσει, στα άτομα με αναπηρία να αποκτήσουν νέα δικαιώματα. Συνέτρωγε με οδοκαθαριστές και αφρικανούς μετανάστες ανά τακτά χρόνικά διαστήματα. Έκανε σκι, έπαιζε ποδόσφαιρο και γενικά απείχε από την εθιμοτυπία της τυπικότητας, όταν αυτό ήταν εφικτό.

Όμως μια σειρά από γεγονότα με αρνητική χροιά έπληξαν τη δημοφιλία του. Η παγκόσμια πετρελαϊκή κρίση μαζί με την επιβαλλόμενη λιτότητα, επιβράδυνε την ανάπτυξη της γαλλικής οικονομίας, σκάνδαλα όπως η αυτοκτονία του υπουργού Μπουλάν και τα διαμάντια που δέχτηκε ως δώρο από Μποκασά, ηγέτη της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας, έριξαν βαριά τη σκιά στις εκλογές του 1981 όπου ηττήθηκε από τον Φρανσουά Μιτεράν. Στην ιστορία έχουν μείνει δυο χαρακτηριστικές ατάκες του από εκείνες τις εκλογές. Η πρώτη ήταν κατά τη διάρκεια του ντιμπέιτ ήταν όταν είπε προς τον Μιτεράν, κοιτώντας τον: “Vous n’avez pas le monopole du coeur” (Δεν έχετε το μονοπώλιο της καρδιάς). Η δεύτερη, κατά το τηλεοπτικό του διάγγελμα προς τον γαλλικό λαό μετά την ήττα, όταν αποχώρησε εντελώς απρόβλεπτα λέγοντας ένα ξερό “Au revoir”.

Η σχέση του με την Ελλάδα ήταν μοναδική, αφού ο ίδιος θεωρούσε την Γαλλία “κόρη” της αρχαίας Ελλάδας. Προσωπικός φίλος του Κωνσταντίνου Καραμανλή, του διέθεσε το προεδρικό σκάφος ώστε να επανέλθει στην Ελλάδα. Ήταν αυτός που επέβαλλε την είσοδο της Ελλάδας στην τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ), στεκόμενος απέναντι στον φίλο του  δυτικογερμανό καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ, που ζητούσε “συνδεδεμένη ένωση”, αφού η χώρα μας δεν πληρούσε τα τυπικά οικονομικά και δημοσιονομικά κριτήρια. Μάλιστα η χώρα μας ήταν η μόνη που εξαιρέθηκε από την υποχρεώση ομαδικής εισδοχής νέων μελών-κρατών.

Η ρητή και ξεκάθαρη δήλωσή του το 2015 για την αποβολή της Ελλάδας από τον σκληρό πυρήνα των χωρών της Ευρωζώνης, ίσως τελικά να αντικατοπτρίζει την προσωπική του πικρία και απογοήτευση, για τον στραβό δρόμο που πήραμε ως χώρα, από τη δεκαετία του ’80 και μετά, παρά την απλόχερη στήριξη που μας παρασχέθηκε όλα αυτά τα χρόνια.

Γυρίζοντας τον χρόνο πίσω, πρέπει να αναφερθεί το γεγονός πως η Λεωφόρος Συγγρού αλλά και το Προεδρικό Μέγαρο οφείλουν τη σημερινή τους μορφή στον Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν. Η επίσημη επίσκεψή του στην Αθήνα το 1975, “ανάγκασε” τον Καραμανλή να επισπεύει δραματικά τις διαδικασίες καλλωπισμού τους, ώστε ο κύριος δρόμος που θα διέσχιζε ο γάλλος Πρόεδρος από την ανοικτή λιμουζίνανα, να προσομοιάζει σε ευρωπαϊκή οδό και όχι στην ψωροκώσταινα. Αντίστοιχα, το Προεδρικό Μέγαρο, επίσημο κατάλυμα φιλοξενίας του Ντ’ Εσταίν, υπέστη ολική ανακατασκευή, αφού η εικόνα του ήταν παρακμιακή λόγω της εγκατάλειψης τα χρόνια της Χούντας και όχι μόνο. 

Από το μέσο της δεκαετίας του ’90, η παρουσία του στα ευρωπαϊκά κοινά αρχίζει και φθίνει. Η Ευρώπη που οραματίστηκε και αφιέρωσε μείζον πολιτικό χρόνο, άρχισε να απομακρύνεται από το κοινωνικό και πολιτικό ιδεώδες και λειτουργούσε ετεροβαρώς προς την οικονομική συσσωμάτωση, γεγονός που δημιουργούσε ανισορροπίες εντός της Ένωσης. Ο “αποκεντρωμένος” φεντεραλισμός απομακρυνόταν και το κοινό Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, “ενέχυρο αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών και των λαών” κατά τον ίδιο, δεν υλοποιήθηκε. Η τελευταία εμβληματική του συμμετοχή στα ευρωπαϊκά δρώμενα καταγράφηκε την περίοδο 2002-2003, ως πρόεδρος της Σύμβασης για το Μέλλον της ΕΕ. Ο καρπός της, το Ευρωσύνταγμα δηλαδή, προσέκρουσε στην άρνηση της Γαλλίας (τι ειρωνεία) και της Ολλανδίας.

Με τον θάνατο του Ντ’Εσταίν κλείνει ένας κύκλος ηγετών μεγάλου πολιτικού κύρους, εμβέλειας και απήχησης. Μιας εποχής που πέρασε μάλλον ανεπιστρεπτί. Πολλοί παρατηρητές σημειώνουν πως ο Ζισκάρ ντ’ Εσταίν δεν έτυχε της εκλογικής αποδοχής που του άξιζε από τους συμπατριώτες του.

Μένει στη γαλλική και ευρωπαϊκή ιστορία για έναν απλό λόγο: υπέδειξε στην πράξη πως η πρόοδος και η πίστη σε μεγάλα οράματα δεν κρύβονται πίσω από τα στυλιζαρισμένα πολιτικά ψευδεπίγραφα “συντηρητικός” και “προοδευτικός”.

Η Ιστορία καταγράφει πράξεις και έργα. Και αυτός ο -κατ’επίφαση- χαρισματικός συντηρητικός για τους αντιπάλους του που  ήταν ο κατ’ εξοχήν προοδευτικός πολιτικός.

Merci pour tout, Monsieur le Président!